چالش‌های بهره‌وری انرژی در ایران و راهکارهای بهبود آن

فرهاد شهرکی، عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگویی درباره وضعیت بهره‌وری انرژی در کشور اظهار داشت که ایران باوجود منابع عظیم نفت و گاز، در مقایسه با میانگین جهانی و کشورهای توسعه‌یافته، بهره‌وری انرژی پایینی دارد.

علل پایین بودن بهره‌وری انرژی در ایران

شهرکی با اشاره به شاخص شدت انرژی—که بیانگر میزان انرژی مصرف‌شده برای تولید یک واحد تولید ناخالص داخلی است—گفت که ایران در این زمینه فاصله زیادی با کشورهای پیشرفته مانند ژاپن و آلمان دارد و حتی در مقایسه با برخی کشورهای منطقه، مانند امارات، بهره‌وری پایین‌تری دارد.

وی علل ناکارآمدی بهره‌وری انرژی را در چند عامل دانست:

1. یارانه‌های گسترده انرژی که انگیزه‌ای برای کاهش مصرف ایجاد نمی‌کند.

2. فناوری قدیمی در بخش‌های صنعتی و خانگی که مصرف انرژی را افزایش می‌دهد.

3. فقدان سیاست‌گذاری منسجم و برنامه‌ریزی کلان برای بهینه‌سازی مصرف انرژی.

الگوهای موفق جهانی و راهکارهای پیشنهادی

نماینده زابل تأکید کرد که کشورهای توسعه‌یافته با سیاست‌های هوشمندانه بهره‌وری انرژی خود را افزایش داده‌اند. به‌عنوان مثال:

• ژاپن با سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پیشرفته و ترویج فرهنگ صرفه‌جویی، شدت انرژی را کاهش داده است.

• آلمان با توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و بهینه‌سازی زیرساخت‌های صنعتی، در مدیریت مصرف انرژی موفق بوده است.

• چین با سرمایه‌گذاری در انرژی‌های نو و فناوری‌های صنعتی، بهره‌وری انرژی خود را بهبود بخشیده است.

پیشنهادات برای بهبود بهره‌وری انرژی در ایران

شهرکی پیشنهاد کرد که ایران می‌تواند با اجرای اصلاحات ساختاری، بهره‌وری انرژی خود را افزایش دهد. برخی از راهکارهای پیشنهادی او عبارتند از:

• حذف تدریجی یارانه‌های غیرهدفمند و سرمایه‌گذاری در پروژه‌های بهینه‌سازی انرژی.

• نوسازی صنایع و استفاده از تجهیزات با راندمان بالا.

• گسترش انرژی‌های خورشیدی و بادی با مشوق‌های مالی.

• ارتقای آگاهی عمومی و تشویق به صرفه‌جویی انرژی.

• سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین و انتقال دانش از کشورهای موفق.

جمع‌بندی

ایران با شدت انرژی بالا و ناکارآمدی در مصرف، با چالش‌های جدی در حوزه انرژی مواجه است. این مسئله، فرصتی برای اصلاحات ساختاری و حرکت به سمت یک اقتصاد پایدار محسوب می‌شود. در غیر این صورت، ادامه این روند منابع طبیعی را به خطر می‌اندازد و هزینه‌های جبران‌ناپذیری به کشور تحمیل خواهد کرد

ایران و تهدیدات سایبری: شناسایی گروه هکری و نگرانی از نفوذ اطلاعاتی

در پی افزایش حملات سایبری به زیرساخت‌های حیاتی ایران، مرکز مدیریت راهبردی افتا اعلام کرد که گروهی هکری با نام «ای‌پی ۱۵» را شناسایی کرده است که موفق شده بود به اطلاعات حساس برخی سازمان‌های مهم ایران دسترسی پیدا کند.

این مرکز جزئیات بیشتری درباره ماهیت اطلاعات سرقت‌شده یا سازمان‌هایی که هدف حمله قرار گرفتند ارائه نکرد، اما تأکید کرد که اقدام به‌موقع کارشناسان امنیت سایبری موجب قطع ارتباط این گروه با زیرساخت‌های حیاتی و ایمن‌سازی سامانه‌ها شده است.

ارتباط گروه هکری با چین و روش‌های نفوذ

بر اساس اطلاعیه افتا، این گروه که با نام‌های دیگری همچون «کلاد کامپیوتینگ»، «ویکسن پاندا»، «بک‌دور دیپلماسی» و «نیکل» نیز شناخته می‌شود، یک تهدید دائمی پیشرفته (APT) است که در جاسوسی‌های سایبری بین‌المللی فعالیت دارد.

گزارش‌های امنیتی بین‌المللی، از جمله برخی کشورها و وب‌سایت‌های امنیت سایبری، این گروه را به حکومت چین نسبت داده‌اند. این موضوع یادآور حملات سایبری مشابهی است که در سال ۱۳۹۸ و ۱۴۰۰ علیه نهادهای دولتی ایران گزارش شده بود.

طبق اعلام مرکز افتا، روش‌های مورد استفاده این هکرها شامل فیشینگ پیشرفته، مهندسی اجتماعی، سوءاستفاده از آسیب‌پذیری‌های نرم‌افزاری و بدافزارهای سفارشی است. این گروه با ایجاد دسترسی‌های پنهان، اطلاعات مهمی همچون ایمیل‌ها و اسناد حساس را سرقت می‌کند.

حملات سایبری گسترده به زیرساخت‌های ایران

ایران در سال‌های اخیر بارها هدف حملات سایبری گسترده قرار گرفته است. در سال گذشته، گزارش‌هایی مبنی بر هک شدن وب‌سایت مجلس شورای اسلامی، وزارت علوم و ۱۸ شرکت بیمه منتشر شد.

همچنین جایگاه‌های سوخت ایران در سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۲ دچار اختلال گسترده شدند که به گفته مقامات، ناشی از حمله سایبری و نفوذ بدافزار مهاجم بوده است. با این حال، سازمان پدافند غیرعامل اعلام کرده که هنوز منشأ دقیق این حملات مشخص نشده است.

محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، نیز نسبت به آسیب‌پذیری سیستم توزیع سوخت هشدار داده و تأکید کرده که در این زمینه “غفلت” شده است.

جمع‌بندی

شناسایی گروه هکری «ای‌پی ۱۵» و ارتباط آن با چین، در کنار افزایش حملات سایبری به نهادهای مهم ایران، نشان‌دهنده چالش‌های امنیتی جدی در فضای سایبری کشور است. با وجود اقداماتی برای ایمن‌سازی زیرساخت‌های حیاتی، همچنان خطر نفوذ اطلاعاتی و حملات سایبری گسترده وجود دارد و مقامات ایرانی در تلاش برای مقابله با این تهدیدات هستند

انتصاب فرمانده جدید قرارگاه حمزه سیدالشهدا(ع) نیروی زمینی سپاه

در مراسمی که با حضور سردار حسین سلامی، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، برگزار شد، سردار امان‌الله گشتاسبی به‌عنوان فرمانده جدید قرارگاه حمزه سیدالشهدا(ع) نیروی زمینی سپاه معرفی شد. در این مراسم همچنین از زحمات سردار علی‌اکبر پورجمشیدیان که پیش‌تر این مسئولیت را بر عهده داشت، تقدیر شد.

سردار پورجمشیدیان، که اکنون به‌عنوان معاون امنیتی و انتظامی وزارت کشور فعالیت می‌کند، در مهرماه امسال با حکم وزیر کشور به این سمت منصوب شد. سردار گشتاسبی نیز پیش از این فرمانده سپاه بیت‌المقدس استان کردستان بود و اخیراً با حکم فرمانده معظم کل قوا به درجه سرتیپ تمامی مفتخر شد.

سوابق نظامی و عملیاتی سردار گشتاسبی

سردار امان‌الله گشتاسبی متولد سال ۱۳۴۴ در شهرستان گچساران از توابع استان کهگیلویه و بویراحمد است. وی در سال ۱۳۶۱ به‌عنوان نیروی بسیجی داوطلبانه در جنگ ایران و عراق حضور یافت و از سال ۱۳۶۲ به‌عنوان پاسدار در مسئولیت‌های مختلف فرماندهی دسته، گروهان و گردان نقش‌آفرینی کرد.

او در عملیات‌های مهمی مانند کربلای ۱، ۴، ۵، نصر ۸، بدر، خیبر و عملیات‌های ایذایی قدس در منطقه هورالعظیم حضور داشت. پس از پایان جنگ، فرماندهی تیپ امام سجاد(ع) فارس را بر عهده گرفت و با لشکر ۱۹ فجر، لشکر المهدی (عج)، تیپ احمد بن موسی(ع) و لشکر ۲۵ کربلا همکاری داشت. از سال ۱۳۶۵ نیز با تیپ مستقل ۴۸ فتح که در استان کهگیلویه و بویراحمد مستقر بود، فعالیت خود را ادامه داد.

مسئولیت‌های پس از جنگ

پس از پایان جنگ ایران و عراق، سردار گشتاسبی همچنان در مناطق عملیاتی حضور داشت و تا سال ۱۳۷۰ در جنوب و شمال غرب کشور به فعالیت‌های نظامی ادامه داد. در بهمن ۱۳۹۳ با حکم فرمانده کل سپاه به‌عنوان جانشین قرارگاه قدس نیروی زمینی سپاه منصوب شد.

در کارنامه نظامی او فرماندهی یگان ویژه صابرین نیروی زمینی سپاه و فرماندهی تیپ تکاور ۱۱۰ سلمان فارسی سیستان و بلوچستان نیز به چشم می‌خورد. او همچنین از مهرماه ۱۴۰۰ تا تیرماه ۱۴۰۲، معاون بازرسی نیروی زمینی سپاه پاسداران بود و در ۴ تیرماه ۱۴۰۲ با حکم فرمانده کل سپاه به فرماندهی سپاه بیت‌المقدس استان کردستان منصوب شد.

جمع‌بندی

انتصاب سردار امان‌الله گشتاسبی به فرماندهی قرارگاه حمزه سیدالشهدا(ع) نشان‌دهنده جایگاه و اهمیت وی در ساختار فرماندهی سپاه پاسداران است. وی با سابقه‌ای طولانی در عملیات‌های نظامی و امنیتی، مسئولیت مهمی را در منطقه شمال غرب کشور بر عهده گرفته است. با توجه به سوابق عملیاتی و مدیریتی او، انتظار می‌رود که در مسئولیت جدید خود، نقش مؤثری در تأمین امنیت این منطقه ایفا کند

ایران به دنبال تبدیل شدن به هاب انرژی منطقه‌ای: نخستین جلسه ستاد راهبری تجارت انرژی برگزار شد

در نخستین جلسه ستاد راهبری تجارت انرژی منطقه‌ای که با حضور مقامات ارشد دولتی در دفتر معاون اول رئیس‌جمهور برگزار شد، وزیر نفت گزارشی از اقدامات ایران در زمینه سوآپ انرژی با کشورهای همسایه ارائه داد. این اقدامات در راستای کاهش ناترازی انرژی در کشور و همچنین تقویت جایگاه ایران در بازار انرژی منطقه‌ای انجام شده است.

اهداف راهبردی: تبدیل ایران به مرکز مبادلات انرژی

عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، در این جلسه با اشاره به قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران تأکید کرد که بر اساس این برنامه، ایران باید به مرکز مبادلات (هاب) انرژی منطقه‌ای تبدیل شود. او ضمن تبریک میلاد امام حسن مجتبی (ع) گفت که دولت چهاردهم این هدف را یکی از راهبردهای کلیدی خود قرار داده است و نخستین جلسه ستاد در همین راستا برگزار شد.

وی افزود که اجرای این سیاست می‌تواند به کاهش ناترازی‌های انرژی در کشور کمک کرده و ضررهای ناشی از کمبود انرژی در صنایع را کاهش دهد. همچنین تأکید کرد که تشکیل دبیرخانه ستاد در وزارت نفت، برگزاری جلسات منظم، و تصمیم‌گیری‌های دقیق و کارشناسی، از اولویت‌های این نهاد خواهد بود.

مفاد قانونی: چهارچوب تشکیل ستاد راهبری تجارت انرژی منطقه‌ای

بر اساس بند ت ماده ۴۴ قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران، این ستاد در راستای اجرای بند ۱۰ سیاست‌های کلی برنامه هفتم تشکیل شده است. اهداف این ستاد عبارت‌اند از:

• تبدیل ایران به مرکز مبادلات (هاب) انرژی منطقه‌ای

• افزایش حجم صادرات گاز کشور به ۴۰ میلیارد مترمکعب در سال

• افزایش حجم واردات گاز کشور به ۲۰ میلیارد مترمکعب در سال

• ارائه خدمات معاوضه (سوآپ) فرآورده‌های نفتی و نفت خام از کشورهای مستقل مشترک‌المنافع به میزان ۲۰۰ هزار بشکه در روز

• افزایش میزان تبادل برق کشور به حداقل ۲۰ میلیارد کیلووات‌ساعت در سال

ترکیب اعضای ستاد و وظایف آن

مطابق قانون، ستاد راهبری تجارت انرژی منطقه‌ای به ریاست رئیس‌جمهور (و در غیاب او، معاون اول رئیس‌جمهور) تشکیل می‌شود و اعضای آن شامل:

• وزیر امور خارجه

• وزیر نفت

• وزیر نیرو

• یکی از اعضای کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی (به‌عنوان عضو ناظر)

وظایف این ستاد شامل تدوین سند و نقشه راه دیپلماسی انرژی ایران، مشخص کردن کشورهای هدف، و تصمیم‌گیری درباره قراردادهای صادرات، واردات، سوآپ و ترانزیت انرژی (گاز، برق، نفت و فرآورده‌های نفتی) است. این اقدامات باید با رعایت اصول قانون اساسی ایران و در چارچوب قوانین موجود کشور انجام شود.

چشم‌انداز آینده: اهمیت سوآپ و ترانزیت انرژی برای ایران

با توجه به بحران ناترازی انرژی در ایران و کمبود گاز در بخش‌های شمالی کشور، استفاده از ظرفیت سوآپ انرژی با کشورهای همسایه می‌تواند راه‌حلی مهم برای تأمین انرژی و کاهش فشار بر شبکه داخلی باشد. علاوه بر این، حضور فعال‌تر ایران در تجارت انرژی منطقه‌ای می‌تواند جایگاه کشور را در معادلات ژئوپلیتیکی ارتقا داده و نفوذ اقتصادی و سیاسی آن را تقویت کند.

در مجموع، برگزاری نخستین جلسه ستاد راهبری تجارت انرژی منطقه‌ای گامی مهم در جهت اجرای سیاست‌های کلان انرژی کشور محسوب می‌شود که در صورت اجرای موفقیت‌آمیز، می‌تواند نقش ایران را به‌عنوان یکی از بازیگران کلیدی بازار انرژی منطقه‌ای تثبیت کند

سقوط رتبه دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی سایمگو 2025: چالش‌ها و راهکارها

رتبه‌بندی جدید سایمگو (Scimago Institutions Rankings) در سال 2025 بار دیگر ضعف‌های نظام آموزش عالی ایران را به تصویر کشیده است. دانشگاه‌های ایران نه‌تنها در مقایسه با دانشگاه‌های بین‌المللی جایگاه پایین‌تری دارند، بلکه روند نزولی آن‌ها طی چهار سال اخیر نیز شدت یافته است. این مقاله به بررسی وضعیت دانشگاه‌های ایران در این رتبه‌بندی، عوامل مؤثر بر سقوط آن‌ها و راهکارهای پیشنهادی برای بهبود شرایط می‌پردازد.

رتبه‌بندی سایمگو؛ معیاری برای سنجش عملکرد دانشگاه‌ها

رتبه‌بندی سایمگو یکی از نظام‌های معتبر ارزیابی علمی در سطح جهان است که دانشگاه‌ها را بر اساس سه شاخص اصلی رتبه‌بندی می‌کند:

• پژوهش (50%)

• نوآوری (30%)

• تأثیر اجتماعی (20%)

این شاخص‌ها با استفاده از داده‌های پایگاه اسکوپوس (Scopus)، اطلاعات ثبت اختراعات و معیارهای تأثیر اجتماعی (Altmetrics) محاسبه می‌شوند. عملکرد ضعیف دانشگاه‌های ایران در زمینه تجاری‌سازی دانش و نوآوری از عوامل تأثیرگذار در افت رتبه آن‌ها محسوب می‌شود.

وضعیت دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی سایمگو 2025

در رتبه‌بندی جدید، دانشگاه علوم پزشکی تهران با رتبه 546، بالاترین جایگاه را در میان دانشگاه‌های ایرانی دارد. دانشگاه تهران با رتبه 1030 پس از دانشگاه‌هایی چون ملک عبدالعزیز عربستان (614)، قاهره (952) و قطر (997) قرار گرفته است. این موضوع نشان‌دهنده افت جایگاه علمی ایران در منطقه خاورمیانه است.

سقوط رتبه دانشگاه‌های برتر ایران در 4 سال اخیر

بررسی روند تغییر رتبه دانشگاه‌های برتر ایران طی چهار سال گذشته (2022 تا 2025) نشان‌دهنده یک سیر نزولی نگران‌کننده است:

• دانشگاه تهران: از رتبه 735 در سال 2022 به رتبه 1030 در سال 2025 سقوط کرده است.

• دانشگاه تربیت مدرس: از رتبه 1545 در سال 2022 به رتبه 2752 در سال 2025 نزول یافته است.

• دانشگاه صنعتی شریف: از رتبه 2146 در سال 2022 به رتبه 3614 در سال 2025 تنزل کرده است.

• دانشگاه شهید بهشتی: از رتبه 3953 در سال 2022 به رتبه 4732 در سال 2025 سقوط کرده است.

این ارقام بیانگر ضعف‌های ساختاری در نظام آموزش عالی ایران و کاهش جایگاه علمی دانشگاه‌های کشور است.

عوامل مؤثر بر سقوط رتبه دانشگاه‌های ایران

بررسی این روند نزولی نشان می‌دهد که چندین عامل مهم در افت رتبه دانشگاه‌های ایران نقش دارند:

1. کاهش بودجه پژوهشی: تخصیص ناکافی بودجه به فعالیت‌های پژوهشی، کیفیت تحقیقات علمی را کاهش داده است.

2. کمبود امکانات و تجهیزات پژوهشی: بسیاری از دانشگاه‌ها از تجهیزات به‌روز برای تحقیقات علمی بی‌بهره‌اند.

3. مهاجرت نخبگان: خروج اساتید و دانشجویان نخبه از کشور، توان علمی دانشگاه‌ها را کاهش داده است.

4. تحریم‌ها و محدودیت‌های بین‌المللی: تحریم‌ها مانعی برای همکاری دانشگاه‌های ایران با مراکز علمی معتبر جهانی است.

5. ضعف مدیریت پژوهشی: نبود استراتژی‌های کارآمد برای مدیریت پژوهش‌ها، باعث کاهش بهره‌وری دانشگاه‌ها شده است.

پیامدهای احتمالی افت رتبه دانشگاه‌های ایران

اگر روند نزولی دانشگاه‌های ایران ادامه یابد، پیامدهای منفی متعددی برای کشور به همراه خواهد داشت:

• کاهش اعتبار علمی ایران در سطح بین‌المللی و کاهش جذابیت دانشگاه‌های ایران برای دانشجویان و محققان خارجی.

• کاهش سرمایه‌گذاری در حوزه پژوهش و فناوری و عدم تمایل سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی به حمایت از تحقیقات علمی.

• کاهش کیفیت آموزش و پژوهش، که منجر به کاهش توان رقابتی فارغ‌التحصیلان ایرانی در بازار کار جهانی خواهد شد.

• کاهش همکاری‌های بین‌المللی میان دانشگاه‌های ایران و مراکز علمی معتبر جهانی.

راهکارهای پیشنهادی برای بهبود وضعیت دانشگاه‌های ایران

برای جلوگیری از سقوط بیشتر رتبه دانشگاه‌های ایران و ارتقای جایگاه آن‌ها در رتبه‌بندی‌های جهانی، سیاست‌گذاران و متولیان آموزش عالی باید اقدامات مؤثری انجام دهند. برخی از مهم‌ترین راهکارها عبارتند از:

1. افزایش بودجه پژوهشی و تخصیص منابع پایدار به تحقیقات علمی.

2. جذب و حفظ نخبگان از طریق ایجاد شرایط مناسب برای فعالیت اساتید و دانشجویان نخبه.

3. توسعه همکاری‌های علمی بین‌المللی و ایجاد فرصت‌های تبادل دانش با دانشگاه‌های معتبر جهان.

4. تقویت مدیریت پژوهشی با تدوین استراتژی‌های مدون و کارآمد برای تحقیقات علمی.

5. سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های پژوهشی و تجهیز دانشگاه‌ها به امکانات و تجهیزات پیشرفته.

6. تأکید بر کیفیت پژوهش‌ها و تشویق پژوهشگران به انتشار مقالات در مجلات معتبر بین‌المللی.

7. توسعه ارتباط با صنعت و حمایت از پژوهش‌های کاربردی برای تجاری‌سازی نتایج علمی.

نتیجه‌گیری

افت جایگاه دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی سایمگو 2025 زنگ خطری جدی برای نظام آموزش عالی کشور است. اگر تدابیر فوری و برنامه‌های اصلاحی مناسبی اجرا نشود، این روند نزولی می‌تواند پیامدهای منفی بلندمدتی برای توسعه علمی، اقتصادی و صنعتی ایران به دنبال داشته باشد. سرمایه‌گذاری در پژوهش، حمایت از نخبگان، توسعه همکاری‌های علمی بین‌المللی و اصلاح مدیریت پژوهشی از جمله اقدامات ضروری برای بهبود جایگاه دانشگاه‌های ایران در سطح جهانی است